Xác định và phân cụm rủi ro dựa trên nhận thức của nông dân trồng thanh long tại Bình Thuận, Việt Nam

Thanh long được xem là một trong những cây trồng xuất khẩu chủ lực tại Việt Nam, trong đó Bình Thuận là vùng dẫn đầu cả nước về diện tích và sản lượng. Theo Cục Thống kê Bình Thuận (2023), diện tích trồng thanh long trong năm này đạt 26.243 ha, với sản lượng 570.654 tấn. Việc sản xuất thanh long đóng góp đáng kể vào sự phát triển kinh tế của địa phương thông qua việc tạo ra cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, năng suất trung bình tại Bình Thuận ước tính khoảng 21,6 tấn/ha, thấp hơn tương đối so với mức năng suất tiềm năng của cây trồng này. Đáng chú ý, nhiều nông hộ trồng thanh long đã từ bỏ canh tác và chuyển sang các loại cây trồng khác, dẫn đến diện tích trồng thanh long giảm khoảng 14% trong giai đoạn 2020–2023. Thực trạng này phần lớn được lý giải bởi những thách thức đáng kể trong sản xuất thanh long tại Bình Thuận, đặc biệt liên quan đến biến đổi khí hậu, như các đợt nắng nóng kéo dài, nhiệt độ gia tăng, lượng mưa thất thường, cùng với tần suất xuất hiện cao của sâu bệnh hại cây trồng. Bên cạnh đó, rủi ro thị trường cũng thường xuyên xảy ra, như biến động chi phí đầu vào và sự bất ổn của giá đầu ra. Khoảng 85% sản lượng thanh long của Việt Nam được xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Sự phụ thuộc quá mức này khiến thị trường thanh long dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài, dẫn đến biến động giá mạnh và nguy cơ sụt giảm giá đáng kể. Do đó, nông hộ trồng thanh long trong khu vực này phải đối mặt với nhiều rủi ro và sự không chắc chắn, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và năng suất sản xuất nông nghiệp. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đã đánh giá tần suất xảy ra của rủi ro, hậu quả và mức độ nghiêm trọng tổng thể đối với nông hộ trồng thanh long. Các mục tiêu cụ thể của nghiên cứu bao gồm: (1) xác định và làm rõ các nguồn rủi ro đối với sản xuất thanh long của nông hộ trong khu vực nghiên cứu, xét trên hai khía cạnh khả năng xảy ra và mức độ tác động; (2) lập ma trận xếp hạng các rủi ro nhằm phân loại các nguồn rủi ro; (3) khám phá sự khác biệt trong nhận thức rủi ro của nông dân bằng cách áp dụng phương pháp phân cụm; và (4) xác định các yếu tố ảnh hướng đến từng cụm rủi ro thông qua phân tích hồi quy đa thức.

Thông qua việc nhận diện rủi ro, các rủi ro được phân loại thành tám nhóm bao gồm: rủi ro thời tiết, rủi ro sinh học, rủi ro về cung, rủi ro về cầu, rủi ro tài chính, rủi ro logistics, rủi ro vận hành và rủi ro chính sách. Trong đó, rủi ro về nhu cầu thị trường, rủi ro sinh học và rủi ro về cung được nông dân nhận thức ở mức cao, trong khi rủi ro logistics và rủi ro chính sách được đánh giá ở mức thấp. Cụ thể hơn, sự bất ổn của nhu cầu thị trường, biến động giá bán sản phẩm và sự bùng phát của sâu bệnh hại được nông dân nhận định là những rủi ro quan trọng nhất.

Biểu đồ 1. Ma trận xếp hạng các loại rủi ro

Tiếp theo, phương pháp phân cụm đã được áp dụng nhằm làm rõ sự khác biệt trong nhận thức rủi ro bằng cách kết hợp phương pháp phân cụm thứ bậc với thuật toán Partitioning Around Medoids (PAM), qua đó xác định được các nhóm rủi ro riêng biệt. Kết quả đã phân loại thành ba cụm gồm: Cụm 1 – Nhóm nhận thức rủi ro cao, Cụm 2 – Nhóm nhận thức rủi ro trung bình và Cụm 3 – Nhóm nhận thức rủi ro thấp.

Sau đó, nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy logistic đa thức nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự khác biệt giữa các cụm. Kết quả cho thấy trình độ học vấn và địa điểm trồng thanh long là những yếu tố liên quan đến cả nhóm nhận thức rủi ro cao và nhóm nhận thức rủi ro trung bình. Ngoài ra, quy mô hộ gia đình, kinh nghiệm canh tác và tiêu chuẩn chứng nhận có ảnh hưởng đáng kể đến các nông hộ thuộc nhóm nhận thức rủi ro cao so với nhóm nhận thức rủi ro thấp.

Biểu đồ 2. Phân cụm các nhóm rủi ro

Những hàm ý rút ra từ các kết quả nghiên cứu nhằm cung cấp những thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các chiến lược quản lý rủi ro, nhằm giảm thiểu các nhóm rủi ro đặc thù. Thông qua việc phân cụm rủi ro, kết quả nghiên cứu cho thấy sự cần thiết của các cách tiếp cận quản lý rủi ro mang tính phân loại, phù hợp với mức độ nhận thức rủi ro cụ thể của từng nhóm, qua đó góp phần đóng góp vào các nỗ lực tăng cường khả năng chống chịu và tính bền vững của hệ thống nông nghiệp.

Nghiên cứu của chúng tôi đã được công bố và trình bày tại các hội nghị khoa học quốc tế, đồng thời được xuất bản trên tạp chí thuộc danh mục ESCI, nhóm Q1 [1,2].

Tài liệu tham khảo

[1]. Dung Thi Thuy Nguyen, Phuong Truong Thi Thanh, Stijn Speelman, Uncovering and heterogeneity in risk perceptions of dragon fruit farmers in Binh Thuan, Proceedings of the International Conference on Business and Finance 2025, pp. 391-409, ISBN: 978-632-620-975-4, December 2025.

[2]. Dung Thi Thuy Nguyen, Phuong Thi Thanh Truong, Kim My Le, Binh Tan Cao, Giang Thi Thuy Nguyen, Hang Thi Thu Su, Stijn Speelman, Identifying and clustering risk perceptions of dragon fruit farmers’ in Binh Thuan, Vietnam, Journal of Agriculture and Food Research. Link: https://doi.org/10.1016/j.jafr.2025.102570